و این لوایح همه وقتی نیاید، مدّتي منقطع شود. و چون رياضت بيشتر گردد برق بسيارتر آيد تا بدان حدّ رسد كه مردم در هر چه نگاه كند بعضي از احوال آن عالم با ياد آرد. و مصطفي عليه السلام به انتظار اين حالت مي‌فرمايد چنان‌كه از لفظ نبوي مشهور است: "انّ لربّكم في ايّام دهركم نفحات ألافتعر ضعوالها."

پس چون اين انوار به ‌غايت رسيد و به تعجيل نگذرد و زماني دراز بماند، آن را سكينه خوانند، و لذّتش تمام‌تر باشد از لذّت لوايح. و مردم چون از سكينه باز گردد و به بشريّت باز آيد، عظيم پشيمان و منتدم شود بر مفارت آن. و در قرآن مجيد ذكر سكينه بسي است چنانكه مي‌گويد:"فأنزل الله سكينه" و جاي ديگر گفت: "هو الذي أنهزل السكينه في قلوب المؤمنين ليزدادوا ايماناً مع ايمانهم". و كسي را كه سكينه حاصل آيد، او را اخبار از خواطر مردم و اطلاع بر مغيبات حاصل آيد و فراستش تمام گردد. و صاحب سكينه از جنبه‌ي عاليه نداهاي به غايت لطيف شنود و مطمئن گردد چنان‌كه در وحي الهي مذكور است: "الا بذكر الله تطمئن القلوب"، و صورتي به غايت لطيف و با لطافت مشاهده كند از محاكات اتّصال به مقامات علوي. و آن در خيال بين النوم و اليقظه آوازهاي هايل و نداهاي عجايب شنود، و در وقت غشيان سكينه نورهاي عظيم بيند و باشد كه از غايت تلذّذ عاجز آيد.

و اين وقايع بر راه محقّقانست نه در طريق جماعتي كه در خلوات چشم بر هم نهند و خيال‌بازي مي‌كنند. و اگر از انوار صادقات اثري يافتندي، بسا حسرت كه ايشان‌را پديد آمدي و "خسر هنالك المبطلون".

 برگرفته از كتاب صفير سيمرغ اثر شيخ شهاب‌ الدين سهروردي

بيان چگونگي آفرینش آسمان و زمین و آفرینش انسان از زبان  مولي‌ متقيان امام علی علیه‌السلام

سپاس خداوندي را كه سخنوران از ستودن او عاجزند و حساب‌گران از شمارش نعمت‌هاي او ناتوان و تلاش‌گران از اداي حق او درمانده‌اند. خدايي كه افكار ژرف انديش، ذات او را درك نمي‌كنند و دست غوّاصان درياي علوم به او نخواهد رسيد. پروردگاري كه براي صفات او حدّ و مرزي وجود ندارد و تعريف كاملي نمي‌توان يافت و براي خدا وقتي معيّن و سرآمدي مشخّص نمي‌توان تعيين كرد. مخلوقات را با قدرت خود آفريد، و با رحمت خود بادها را به حركت درآورد و به وسيله كوه‌ها اضطراب و لرزش زمين را به آرامش تبديل كرد.

سرآغاز دين، خداشناسي است؛ و كمال شناخت خدا، باور داشتن او؛ و كمال باور داشتن خدا، شهادت به يگانگي اوست؛ و كمال توحيد اخلاص؛ و كمال اخلاص، خدا را از صفات مخلوقات جدا كردن است؛ زيرا هر صفتي نشان مي‌دهد كه غير از موصوف، و هر موصوفي گواهي مي‌دهد كه غير از صفت است؛ پس كسي كه خدا را با صفت مخلوقات تعريف كند او را به چيزي نزديك كرده، و با نزديك كردن خدا به چيزي، دو خدا مطرح شده؛ و با طرح شدن دو خدا، اجزايي براي او تصوّر نموده؛ و با تصوّر اجزا براي خدا، او را نشناخته است. و كسي كه خدا را نشناسد به سوي او اشاره مي‌كند و هر كس به سوي خدا اشاره كند، او را محدود كرده، به شمارش آورد.

و آن كس كه بگويد «خدا در چیست؟» او را در چیز دیگری پنداشته است، و كسي كه بپرسد «خدا بر روی چه چیزی قرار دارد؟» به تحقیق جایی را خالی از او در نظر گرفته است، در صورتي كه خدا همواره بوده و از چيزي به وجود نيامده است. با همه چيز هست، نه اين‌كه همنشين آنان باشد؛ و با همه چيز فرق دارد نه اين‌كه از آنان جدا و بيگانه باشد. انجام دهنده‌ي همه‌ي كارهاست، بدون حركت و ابزار و وسيله. بيناست حتّي در آن هنگام كه پديده‌اي وجود نداشت، يگانه و تنهاست، زيرا كسي نبوده تا با او اُنس گيرد و يا از فقدانش وحشت كند.

خلقت را آغاز كرد و موجودات را بيافريد، بدون نياز به فكر و انديشه‌اي، يا استفاده از تجربه‌اي، بي آن كه حركتي ايجاد كند و يا تصميمي مضطرب در او راه داشته باشد. براي پديد آمدن موجودات، وقت مناسبي قرار داد، و موجودات گوناگون را هماهنگ كرد و در هر كدام، غريزه‌ي خاصّ خودش را قرار داد و غرايز را همراه آنان گردانيد. خدا پيش از آن كه موجودات را بيافريند، از تمام جزئيّات و جوانب آن‌ها آگاهي داشت و حدود و پايان آن‌ها را مي‌دانست و از اسرار درون و بيرون پديده‌ها آشنا بود. سپس خداي سبحان طبقات فضا را شكافت و اطراف آن را باز كرد و هوايِ به آسمان و زمين راه يافته را آفريد، و در آن آبي روان ساخت، آبي كه امواج متلاطم آن شكننده بود، كه يكي بر ديگري مي‌نشست،‌ آب را بر بادي طوفاني و شكننده نهاد و باد را به بازگرداندن آن فرمان داد و به نگهداري آب مسلّط ساخت و حدّ و مرز آن را به خوبي تعيين فرمود. فضا در زير تندباد و آب بر بالاي آن در حركت بود. سپس خداي سبحان طوفاني برانگيخت كه آب را متلاطم ساخت و امواج آب را پي در پي درهم كوبيد.

طوفان به شدّت وزيد و از نقطه‌اي دور دوباره آغاز شد. سپس به طوفان امر كرد تا امواج درياها را به هر سو روان كند و برهم كوبد و با همان شدّت كه در فضا وزيدن داشت، بر امواج آب‌ها حمله‌ور گردد از اوّلِ آن برمي‌داشت و به آخرش مي‌ريخت، و آب‌هاي ساكن را به امواج سركش برگرداند. تا آن‌جا كه آب‌ها روي هم قرار گرفتند و چون قلّه‌هاي بلند كوه‌ها بالا آمدند. امواج تُند كَف‌هاي برآمده از آب‌ها را در هواي باز و فضاي گسترده بالا برد، كه از آن هفت آسمان را پديد آورد.

آسمان پايين را چون موج مهار شده و آسمان‌هاي بالا را مانند سَقفي استوار و بلند قرار داد، بي آن كه نيازمند به ستوني باشد يا ميخ‌هايي كه آن‌ها را استوار كند. آن‌گاه فضاي آسمان پايين را به وسيله‌ي نور ستارگانِ درخشنده زينت بخشيد و در آن چراغي روشنايي بخش، و ماهي درخشان، به حركت درآورد كه همواره در مدار فلكي گردنده و برقرار و سقفي متحرّك و صفحه‌اي بي‌قرار، به گردش خود ادامه دهند.

سپس آسمان‌هاي بالا را از هم گُشود و از فرشتگان گوناگون پُر نمود. گروهي از فرشتگان همواره در سجده‌اند ركوع ندارند و گروهي در ركوعند و ياراي ايستادن ندارند و گروهي در صف‌هايي ايستاده‌اند كه پراكنده نمي‌شوند و گروهي همواره تسبيح گويند و خسته نمي‌شوند و هيچ‌گاه خواب به چشمشان راه نمي‌يابد و عقل‌هاي آنان دچار اشتباه نمي‌گردد، بدن‌هاي آنان دچار سُستي نشده و آنان دچار بي‌خبريِ برخاسته از فراموشي نمي‌شوند. برخي از فرشتگان، امينان وحي الهي و زبان گوياي وحي براي پيامبران مي‌باشند، كه پيوسته براي رساندن حكم و فرمان خدا در رفت و آمدند. جمعي از فرشتگان حافظان بندگان، و جمعي ديگر دربانان بهشتِ خداوندند.

بعضي از آن‌ها پاهايشان در طبقات پايين زمين قرار داشته و گردن‌هاشان از آسمان فراتر، و اركان وجودشان از اطراف جهان گذشته، عرش الهي بر دوش‌هايشان استوار است، برابر عَرش خدا ديدگان به زير افكنده و در زير آن، بال‌ها را به خود پيچيده‌اند. ميان اين دسته از فرشتگان با آن‌ها كه در مراتب پايين‌تري قرار دارند، حجابِ عِزّت و پرده‌هاي قدرت، فاصله انداخته است. هرگز خدا را با وَهم و خيال، در شكل و صورتي نمي‌پندارند و صفات پديده‌ها را بر او روا نمي‌دارند؛ هرگز خدا را در جايي محدود نمي‌سازند، و نه با همانند آوردن، به او اشاره مي‌كنند.

سپس خداوند بزرگ، خاكي از قسمت‌هاي گوناگون زمين، از قسمت‌هاي سخت و نرم، شور و شيرين، گِرد آورد، آب بر آن افزود تا گِلي خالص و آماده شد، و با افزودن رطوبت، چسبناك گرديد، كه از آن، اندامي شايسته، و عضو‌هايي جدا و به يكديگر پيوسته آفريد. آن را خشكانيد تا محكم شد. خشكاندن را ادامه داد تا سخت شد تا زماني معيّن و سرانجامي مشخّص، اندام انسان، كامل گرديد. آن‌گاه از روحي كه آفريد در آن دميد تا به صورت انساني زنده در آمد، داراي نيروي انديشه، كه وي را به تلاش اندازد و داراي افكاري كه در ديگر موجودات، تصرّف نمايد.

به انسان اعضاء و جوارحي بخشيد،‌ كه در خدمت او باشند، و ابزاري عطا فرمود، كه آن‌ها را در زندگي به كار گيرد. قدرت تشخيص به او داد تا حقّ و باطل را بشناسد، و حواس چشايي، و بويايي، و وسيله‌ي تشخيص رنگ‌ها، و أجناس مختلف در اختيار او قرار داد. انسان را مخلوطي از رنگ‌هاي گوناگون، و چيز‌هاي همانند و سازگار، ونيروهاي متضادّ، و مزاج‌هاي گوناگون، گرمي، سردي، تري، و خشكي، قرار داد.

سپس از فرشتگان خواست تا آن چه در عُهده دارند انجام دهند، و عَهدي را كه پذيرفته‌اند وفا كنند، اين‌گونه كه بر آدم سجده كنند، و او را بزرگ بشمارند، و فرمود: «بر آدم سجده کنید پس فرشتگان همه سجده  کردند جز شیطان» غرور و خودبزرگ بینی او را گرفت و شقاوت و بدی بر او غلبه کرد، و به آفرينش خود از آتش افتخار نمود، و آفرينش انسان از خاك را پَست شمرد. خداوند براي سزاوار بودن شيطان به خشم الهي، و براي كامل شدن آزمايش، و تحقّق وعده‌ها، به او مهلت داد و فرمود: «تا روز رستاخیز مهلت داده شدی».

سپس خداوند آدم علیه‌السلام را در خانه‌اي مسكن داد كه زندگي در آن گوارا بود. جايگاه او را اَمن و اَمان بخشيد و او را از شيطان و دشمني او ترساند. پس شيطان او را فريب داد، بدان علّت كه از زندگي آدم در بهشت و همنشيني او با نيكان حسادت ورزيد. پس آدم عليه‌السلام يقين را به ترديد، و عزم استوار را به گفت‌هاي ناپايدار شيطان فروخت و شادي خود را به ترس تبديل كرد، كه فريب خوردن براي او پشيماني آورد آن‌گاه خداي سبحان دَرِ توبه را بر روي آدم عليه‌السلام گشود و كلمه‌ي رحمت، بر زبان او جاري ساخت و به او وعده‌ي بازگشت به بهشت را داد. آن‌گاه آدم عليه‌السلام را به زمين، خانه‌ي آزمايش‌ها و مشكلات، فرود آورد، تا ازدواج كند، و فرزنداني پديد آورد، و خداي سبحان از فرزندان او پيامبراني برگزيد.

خدا پيمان وحي را از پيامبران گرفت تا امانت رسالت را به مردم برسانند، آن‌گاه كه در عصر جاهليّت‌ها بيشتر مردم، پيمان خدا را ناديده انگاشتند و حقّ پرودگار را نشناختند و برابر او به خدايان دروغين روي آوردند، و شيطان مردم را از معرفت خدا باز داشت و از پرستش او جدا كرد، خداوند پيامبران خود را مبعوث فرمود، و هر چند گاه، متناسب با خواسته‌هاي انسان‌‌ها، رسولان خود را پي‌درپي اعزام كرد تا وفاداري به پيمان فطرت را از آنان باز جويند و نعمت‌هاي فراموش شده را به ياد آورند و با ابلاغ احكام الهي، حجّت را بر آن‌ها تمام نمايند و توانمندي‌هاي پنهان شده‌ي عقل‌ها را آشكار سازند و نشانه‌هاي قدرت خدا را معرّفي كنند؛ مانند: سقفِ بلند پايه‌ي آسمان‌ها بر فراز انسان‌ها، گاهواره‌ي گسترده‌ي زمين در زير پاي آن‌ها، و وسايل و عوامل حيات و زندگي، و راه‌هاي مرگ و مردن، و مشكلات و رنج‌هاي پير كننده، و حوادث پي‌در‌پي، كه همواره بر سر راه آدميان است. خداوند هرگز انسان‌هارا بدون پيامبر، يا كتابي آسماني، يا برهاني قاطع، يا راهي استوار، رها نساخته است. پيامبراني كه با اندك بودن ياران، و فراواني انكار كنندگان،‌ هرگز در انجام وظيفه ي خود كوتاهي نكردند. بعضي از پيامبران،‌ بشارت ظهور پيامبر آينده را دادند و برخي ديگر را پيامبران گذشته معرّفي كردند. بدين‌گونه، قرن‌ها پديد آمد، و روزگاران سپري شد؛ پدران رفتند و فرزندان جاي آن‌ها را گرفتند.

تا اين كه خداي سبحان، براي وفاي به وعده‌ي خود، و كامل گردانيدن دوران نبوّت، حضرت محمّد (كه درود خدا بر او و خاندانش باد) را مبعوث كرد؛ پيامبري كه از همه‌ي پيامبران پيمان پذيرش نبوّت او را گرفته بود، نشانه‌هاي او شهرت داشت؛ تولّدش بر همه مبارك بود. در روزگاري كه مردم روي زمين داراي مذاهب پراكنده، خواسته‌هاي گوناگون، و روش‌هاي متفاوت بودند؛ عدّه‌اي خدا را به پديده‌ها تشبيه كرده و گروهي نام‌هاي ارزشمند خدا را انكار و به بُت‌ها نسبت مي‌دادند، و برخي به غير خدا اشاره مي‌كردند. پس خداي سبحان، مردم را به وسيله محمد صلي‌الله‌عليه‌وآله از گمراهي نجات داد و هدايت كرد، و از جهالت رهايي بخشيد. سپس ديدار خود را براي پيامبر صلي‌الله‌عليه‌وآله برگزيد، و آن‌چه نزد خود داشت براي او پسنديد و او را با كوچ دادن از دنيا گرامي داشت،‌ و از گرفتاري ها و مشكلات رهايي بخشيد و كريمانه قبض روح كرد.

رسول گرامی اسلام، در ميان شما مردم جانشيناني برگزيد كه تمام پيامبران گذشته براي اُمّت‌هاي خود برگزيدند، زيرا آن‌ها هرگز انسان‌ها را سرگردان رها نكردند و بدون معرّفي‌ِ راهي روشن و نشانه‌هاي استوار، از ميان مردم نرفتند.

كتابِ پروردگار ميان شماست، كه بيان كننده‌ي حلال و حرام، واجب و مستحب،‌ ناسخ و منسوخ، مُباح و مَمنوع، خاصّ و عام، پندها و مَثَل‌ها، مُطْلَق و مُقَيَّد، مُحكَم و مُتَشابِه مي‌باشد. عبارات مجمل خود را تفسير، و نكات پيچيده‌ي خود را روشن مي‌كند؛ از واجباتي كه پيمان شناسايي آن را گرفت و مستحبّاتي كه آگاهي از آن‌ها لازم نيست. قسمتي از احكام ديني در قرآن واجب شمرده شد كه ناسخ آن در سنّت پيامبر صلي‌الله‌عليه‌وآله آمده، و بعضي از آن، در سنّتِ پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله واجب شده كه در كتاب خدا ترك آن مجاز بوده است؛ بعضي از واجبات، وقتِ محدودي داشته كه در آينده از بين رفته است. محرّمات الهي، از هم جدا مي باشند: برخي از آن‌ها، گناهان بزرگ است كه وعده‌ي آتش دارد و بعضي كوچك كه وعده‌ي بخشش داده است، و برخي از اعمال كه اندكش مقبول و در انجام بيشتر آن آزادند.

خدا حجّ خانه‌ي محترم خود را بر شما واجب كرد، همان خانه‌اي كه آن را قبله‌گاه انسان‌ها قرار داده كه چونان تشنگان به سوي آن روي مي‌آورند، و همانند كبوتران به آن پناه مي‌برند. خداي سبحان، كعبه را مظهر تواضع بندگان در برابر عظمت خويش و نشانه‌ي اعتراف آنان به بزرگي و قدرت خود قرار داد و در ميان انسان‌ها، شنوندگاني را برگزيد كه دعوت او را براي حج، اجابت كنند و سخن او را تصديق نمايند و پاي بر جايگاه پيامبران الهي نهند. همانند فرشتگاني كه بر گِرد عرش الهي طواف مي‌كنند، و سودهاي فراوان در اين عبادتگاه و محل تجارت زائران به دست آورند و به سوي وعده‌گاه آمرزش الهي بشتابند. خداي سبحان، كعبه را براي اسلام،‌نشانه‌ي گويا، و براي پناهندگان، خانه‌ي اَمن و اَمان قرار داد؛ اَداي حق آن را واجب كرد و حج بيت‌الله را واجب شمرد و بر همه‌ي شما انسان‌ها مقرّر داشت كه به زيارت آن برويد، و فرمود: «آن کس که توان رفتن به خانه خدا را دارد، حج بر او واجب است و آن كس كه انكار كند، خداوند از همه‌ي جهانيان بي‌نياز است.»